Staatssteun of niet? Waarom de landsadvocaat en Stibbe tot tegengestelde conclusies komen
De landsadvocaat en advocatenkantoor Stibbe bekeken exact hetzelfde wetsvoorstel langs exact dezelfde staatssteuntoets — en kwamen tot tegengestelde conclusies. Niet door een rekenfout, maar omdat de uitkomst afhangt van twee vragen die juridisch echt openstaan. We leggen uit waar het op draait, en wat de minister ermee deed.
Is het nieuwe financieringsstelsel staatssteun? Daarover komen de landsadvocaat, die het kabinet adviseert, en advocatenkantoor Stibbe, dat de analyse maakte voor de Brancheorganisatie Kinderopvang, tot tegengestelde conclusies. Langs dezelfde toets.
Het korte antwoord: staatssteun is er alleen als aan alle vijf voorwaarden is voldaan. Over drie is weinig discussie. Over twee verschillen ze fundamenteel van mening: krijgt de opvangorganisatie een voordeel, en is dat voordeel selectief? De landsadvocaat vindt de kans op staatssteun "aanzienlijk". Volgens Stibbe is het zo duidelijk dat er geen staatssteun is, dat er ook geen risico is om af te dekken. Dit is dus geen uitgemaakte zaak.
De vijf voorwaarden voor staatssteun
- Overheidsgeld: de vergoeding komt van de overheid. Niet betwist.
- Ondernemingen: kinderopvang wordt aangeboden op een markt, dus de houders zijn ondernemingen. Niet betwist.
- Een voordeel: krijgt de opvang iets wat ze op een gewone markt niet zou krijgen? Betwist.
- Selectief: krijgen alleen bepaalde ondernemingen dat voordeel? Betwist.
- Verstoring van concurrentie en handel tussen lidstaten: volgt volgens de landsadvocaat vrijwel vanzelf als er een voordeel is.
Alle vijf moeten vervuld zijn. Valt er één af, dan is er geen staatssteun.
Vraag 1: krijgt de opvang een voordeel?
De landsadvocaat: ja. Op een gewone markt zou een kinderopvang geen subsidie krijgen. Met de vergoeding wordt de opvang bevrijd van kosten die ze anders zelf zou moeten dragen of doorberekenen aan klanten. Dat is niet marktconform, en dus een voordeel.
Stibbe: nee. De opvangorganisatie is een doorgeefluik. Het recht op vergoeding hangt af van de ouder: de arbeidseis, het inkomen, het aantal uren. De opvang doet alleen de aanvraag en mag de ouder alleen het restant in rekening brengen. Het voordeel komt dus bij de ouder terecht. Stibbe vergelijkt het met het energieplafond van 2023, waarbij energieleveranciers het geld doorgaven aan huishoudens. En de Raad van State schreef in 2018 over het vorige wetsvoorstel dat uiteindelijk de ouders het voordeel hebben, ook al wordt er aan de opvang betaald.
Het kabinet noemt ook dat de vraag naar opvang met 23 procent stijgt en dat het risico op wanbetaling daalt. Volgens Stibbe is dat hooguit een bijeffect, geen steun: meer vraag betekent niet vanzelf meer klanten als er geen plaatsen en geen investeringsruimte zijn.
Vraag 2: is het voordeel selectief?
De landsadvocaat: waarschijnlijk wel. Bedrijven in andere sectoren moeten hun eigen kosten dragen; deze sector niet. En binnen de opvang krijgen nanny's, oppascentrales en au pairs niets, terwijl zij met kindercentra en gastouders concurreren. Wat telt, is het feitelijke effect: kindercentra en gastouderbureaus krijgen het voordeel, andere aanbieders in dezelfde markt niet. Het risico op selectiviteit noemt de landsadvocaat "reëel".
Stibbe: nee. Alle houders krijgen hetzelfde, onder precies dezelfde voorwaarden: groot en klein, met en zonder winstoogmerk, in de stad en op het platteland. Gelijke monniken, gelijke kappen. Het onderscheid met nanny's en au pairs bestaat al sinds de Wet kinderopvang van 2005: dat is informele opvang, waarvoor de regels van het stelsel juist niet gelden. Die hoort dus niet in de vergelijking.
Beide gebruiken dezelfde toets in drie stappen. Ze verschillen vooral in de eerste stap: met wie vergelijk je de kinderopvang? Hoe die toets werkt.
Waarom een bekende uitzondering niet helpt
Volgens het Europese Hof is een vergoeding voor een publieke dienst geen staatssteun als aan vier voorwaarden is voldaan, het zogenoemde Altmark-arrest. Volgens de landsadvocaat is daar hier niet aan voldaan: de opvang is niet via een aanbesteding gekozen, en de vergoeding is niet afgemeten aan de kosten van een goed geleid bedrijf. De vier voorwaarden van Altmark.
Wat het kabinet en de Raad van State ermee deden
In de Kamerbrief van 21 september 2026 concludeert het kabinet dat er een "aanzienlijk risico" op staatssteun is. Het erkent dat een deel van de sector bij twee van de vijf criteria een andere afweging maakt, maar kiest voor de DAEB. Waarom de minister de landsadvocaat volgt, lees je in een apart stuk.
De Raad van State noemt een discussie over staatssteun onvermijdelijk en adviseert om alsnog in overleg te gaan met de Europese Commissie. Die heeft zelf geen standpunt ingenomen: wat er in het informele gesprek van 2024 gebeurde, lees je apart. Uiteindelijk oordeelt de rechter; hoe dat zou gaan, staat in een ander stuk.
Wat dit voor jou betekent
Juridisch is het een open vraag, maar politiek is de keuze gemaakt. Bereid je voor op de DAEB, ook als je denkt dat Stibbe gelijk heeft: een uitspraak van een rechter komt pas jaren na invoering. De ruimte om te sturen zit in de invulling, en vooral in de norm voor redelijke winst.
Overwinst is een vraag van cijfers
Het kabinet zegt dat de DAEB moet voorkomen dat publiek geld "wegvloeit als overwinsten". Stibbe wijst erop dat de rendementen in de sector laag zijn. Of er overwinsten zijn, is geen vraag voor juristen, maar een vraag van cijfers. En actuele cijfers per soort organisatie liggen er niet.
Daarom loopt het onafhankelijke onderzoek (opent nieuwe website) Kostprijs & rendement 2026 van de Kinderopvang Atlas, open van 23 november tot en met 21 december. Het meet uit jaarcijfers wat kinderopvang kost en wat er verdiend wordt, per groep. Het rapport gaat in januari naar de Kamerfracties en het ministerie, en als deelnemer krijg je gratis je eigen benchmarkrapport.
Dat onderzoek de politiek in beweging zet, bleek in 2022. Mijn onderzoek naar de tarieven bij ruim zevenhonderd organisaties stond binnen een dag in de Tweede Kamer, en zes weken later verhoogde het kabinet de maximum uurprijzen. Hoe dat ging, lees je in een apart stuk.
Wijzigingslog
- 5 juli 2026 — Eerste publicatie van dit dossier.
- 11 juli 2026 — Tekst aangescherpt volgens onze redactionele waarden: de twee juridische standpunten evenwichtiger weergegeven.
- 22-11-2026 — Tijdelijk gratis te lezen: tijdens het onderzoek Kostprijs & rendement 2026 (tot en met 21 december 2026) zijn alle analyses vrij toegankelijk.
- 22-11-2026 — Correctie. Onder deze titel stond sinds de eerste publicatie per abuis de tekst van ons artikel over de Wet normering topinkomens. Dit artikel bevat nu voor het eerst de analyse van het staatssteundebat, op basis van het advies van de landsadvocaat, de analyse van Stibbe en de Kamerbrief van 21 september 2026.
- 22-11-2026 — "Mijn meting van de tarieven" (2022) heet nu "mijn onderzoek naar de tarieven".
Bronnen
- Landsadvocaat, Advies over staatssteun bij het conceptwetsvoorstel financiering kinderopvang, 22 januari 2026.
- Stibbe, Juridische analyse consultatiereactie Wet financiering kinderopvang, 27 november 2025, bij de consultatiereactie van de Brancheorganisatie Kinderopvang.
- Minister van Werk en Participatie en staatssecretaris van Financiën, Voortgang nieuw financieringsstelsel voor kinderopvang, Kamerbrief van 21 september 2026 (Kamerstuk 31 322, nr. 593).
- Raad van State, advies over de Wet financiering kinderopvang, vastgesteld 4 november 2026, gepubliceerd 9 november 2026.
Volledig overzicht van alle brondocumenten in dit dossier — inclusief status en fase. Naar het Juridisch dossier 2029