Publiek geld én commercie: wat Nederland kan leren van de Scandinavische kinderopvang

Als Nederland straks bijna negen miljard euro publiek geld rechtstreeks in een grotendeels commerciële kinderopvangmarkt stopt, is dat dan uniek? In een eerder stuk zag je dat het antwoord genuanceerd is. Voor de vraag die eronder ligt — kunnen publieke financiering en commercie in de opvang wél samengaan, en hoe regel je dat? — hoef je niet ver te kijken. Scandinavië doet het al decennia. En juist de vraag waar Nederland nu mee worstelt, de ruimte voor winst en rendement, is daar al jaren het strijdpunt.

Eén model: publiek betaald en gereguleerd, niet per se publiek uitgevoerd

De vijf Noordse landen — Denemarken, Zweden, Noorwegen, Finland en IJsland — delen een herkenbaar model. De kinderopvang is er ooit door non-profitpartijen opgezet; in de jaren zeventig maakten de meeste landen de opvang tot een publieke verantwoordelijkheid, met de gemeenten als spil, waarna de dekking geleidelijk groeide.

Wat die landen kenmerkt, is een duidelijke rolverdeling: de dienst wordt deels privaat uitgevoerd, maar de financiering en de regulering blijven publiek. Publieke én private aanbieders vallen onder dezelfde nationale regels en hetzelfde curriculum. De overheid betaalt fors mee — via vouchers of publieke aanbestedingen — en de ouderbijdrage is gemaximeerd en inkomensafhankelijk. In Denemarken bijvoorbeeld zijn gemeenten wettelijk verplicht voor alle kinderen vanaf ongeveer zes maanden gesubsidieerde opvang te bieden, dragen zij minstens 75 procent van de kosten, en betalen ouders hoogstens een kwart.

Belangrijk: geen van deze landen regelt dit via een landelijke DAEB-aanwijzing. Zij bereiken publieke financiering van een gemengde markt via vouchers, aanbestedingen en nationale regels — een ander juridisch pad dan Nederland nu kiest.

Maar hoevéél commercie verschilt sterk per land

Onder dat gedeelde model schuilt een groot verschil: hoeveel ruimte elk land aan private en commerciële aanbieders geeft. Vergelijkend onderzoek laat zien dat in Zweden, Denemarken, Finland en IJsland ongeveer tachtig procent van de kinderen naar een publieke voorziening gaat en twintig procent naar een niet-publieke. In Noorwegen is dat ongeveer fiftyfifty.

En binnen die private groep zit van alles: van eenmanszaken en non-profit oudercoöperaties tot grote commerciële ketens, waarvan sommige internationaal opereren of in handen zijn van grote investeringsmaatschappijen. Elk land maakt daarin een eigen politieke keuze.

Denemarken houdt de commercie klein. Sinds 2011 mogen gemeenten de uitvoering uitbesteden aan private bedrijven die binnen grenzen winst mogen maken, maar het aantal for-profitaanbieders is laag; de opvang blijft overwegend publiek. Zweden is het meest permissief op winst: na de markthervormingen van de jaren negentig — met een vouchersysteem en vrije aanbiederskeuze — gelden lage toetredingsdrempels en geen beperkingen op het uitkeren van winst. Toch bleef de publieke uitvoering in de opvang opvallend overeind, anders dan in het Zweedse onderwijs en de zorg. Finland ziet de private uitvoering de laatste tien jaar groeien, vooral dankzij publieke financiering. IJsland voert nauwelijks bewust beleid op het onderscheid tussen publiek en privaat. En Noorwegen ging het verst — daarover hieronder meer.